Zmienione stany świadomości — dlaczego są naturalne i do czego służą

Zmienione stany świadomości brzmią jak coś z pogranicza kontrkulturowych eksperymentów lat sześćdziesiątych. Może przychodzi Ci do głowy psychodelia, ezoteryka, niebezpieczne praktyki. Tymczasem prawda jest znacznie prostsza — i znacznie bliżej Twojego codziennego doświadczenia, niż sądzisz.

Zmieniony stan świadomości to każdy stan, który różni się od zwykłego, codziennego czuwania. W tym sensie doświadczasz go wielokrotnie w ciągu doby. Sen — w tym faza REM — to zmieniony stan świadomości. Stan tuż przed zaśnięciem (hipnagogia) i tuż po przebudzeniu (hipnopompia) to zmienione stany. Głębokie wczytanie się w książkę, kiedy tracisz poczucie czasu — to zmieniony stan. Flow — stan pełnego pochłonięcia aktywnością — to zmieniony stan.

Nie patologia, lecz repertuar

Zachodnia kultura ma tendencję do traktowania zwykłego stanu czuwania jako jedynego „normalnego" trybu funkcjonowania umysłu. Wszystko inne budzi podejrzliwość. Tymczasem antropologia i psychologia transkulturowa pokazują, że niemal wszystkie znane kultury ludzkie rozwinęły praktyki celowego wywoływania zmienionych stanów świadomości: rytuały szamańskie, medytacja, posty, praktyki oddechowe, taniec ekstatyczny.

Charles Tart, jeden z pionierów badań nad świadomością, argumentował już w latach siedemdziesiątych, że zmienione stany nie są odchyleniem od normy — są częścią ludzkiego repertuaru. Mózg jest zaprojektowany do przechodzenia między różnymi trybami pracy. Każdy z tych trybów ma swoją funkcję. Sen konsoliduje pamięć. Flow umożliwia szczytową wydajność. Hipnoza ułatwia dostęp do procesów podświadomych.

Jakie są rodzaje zmienionych stanów świadomości?

Porządkowanie ich pomaga zdjąć z tematu lęk, bo wtedy widać, że większość z nich to codzienność. Pierwsza grupa to stany naturalne i spontaniczne: sen i marzenia senne, hipnagogia, flow, zamyślenie w drodze do pracy, kiedy nagle jesteś na miejscu i nie pamiętasz trasy. Nikt ich nie wywołuje, przychodzą same.

Druga grupa to stany wywoływane celowo, bez substancji: hipnoza, medytacja, praca oddechowa, taniec, śpiew, post, długi wysiłek fizyczny. Tu jest miejsce na całą pracę, którą prowadzę. Trzecia to stany wywoływane substancjami psychodelicznymi, o których nie piszę jako o metodzie, ale o których nie da się nie wspomnieć, bo coraz więcej osób wraca z takich doświadczeń i szuka pomocy w ich osadzeniu; piszę o tym w tekście o integracji.

Jest jeszcze czwarta grupa, o której trzeba powiedzieć wyraźnie: stany związane z chorobą albo przeciążeniem. Majaczenie w gorączce, psychoza, epizody dysocjacyjne, w których człowiek „wypada" z kontaktu z otoczeniem. One też są zmienionymi stanami świadomości, ale nie są zasobem. Są objawem i wymagają lekarza. Rozróżnienie między drugą a czwartą grupą jest jednym z ważniejszych elementów mojej pracy i mówię o tym wprost, bo hipnoterapia nie zastępuje diagnostyki ani leczenia.

Jak rozpoznać, że jesteś w zmienionym stanie?

To pytanie brzmi abstrakcyjnie, dopóki nie zaczniesz zwracać uwagi. Najczęstszy sygnał to zmiana poczucia czasu: godzina mija jak dziesięć minut albo minuta ciągnie się bez końca. Drugi to zmiana w odbiorze ciała: lekkość, ciężar, poczucie, że granice skóry są mniej wyraźne. Trzeci to inny rytm myśli: obrazowy zamiast słownego, wolniejszy, albo przeciwnie, bardzo bystry i skupiony na jednej rzeczy.

W hipnozie ludzie opisują to zwykle po fakcie: „nie wiem, kiedy minęły te dwie godziny", „ręce były jakby nie moje", „słyszałam Twój głos, ale jakby z daleka". Osoba, która na pierwszej sesji była przekonana, że „nic nie poczuła", po otwarciu oczu z zaskoczeniem sprawdziła zegarek. Ten moment zaskoczenia jest bardzo częstym pierwszym dowodem, że stan był realny. Nie potrzebujesz do tego żadnych efektów specjalnych; wystarczy, że czas i ciało zachowały się inaczej niż zwykle.

Mapy Grofa — kartografia wewnętrznych terytoriów

Stanislav Grof, po dekadach pracy z oddechem holotropowym i wcześniejszych badaniach klinicznych, stworzył rozbudowaną kartografię zmienionych stanów świadomości. Wyróżnił trzy główne domeny doświadczenia: biograficzną (wspomnienia z życia), okołoporodową (związaną z procesem narodzin) i transpersonalną (wykraczającą poza indywidualną historię).

Niezależnie od tego, jak oceniamy bardziej kontrowersyjne elementy jego map — szczególnie domenę transpersonalną — sam pomysł, że zmienione stany mają swoją strukturę i kartografię, jest wartościowy. Sugeruje, że nie są chaotyczne ani przypadkowe. Mają wzorce, które można rozpoznawać, opisywać i — co najważniejsze — z którymi można świadomie pracować.

Hipnoza jako kontrolowany zmieniony stan

W kontekście pracy wewnętrznej hipnoza zajmuje szczególne miejsce. W odróżnieniu od wielu innych zmienionych stanów, jest kontrolowalna. Możesz ją wywołać w sposób powtarzalny, pogłębiać lub spłycać w zależności od potrzeb procesu, a osoba w stanie hipnotycznym zachowuje zdolność do komunikacji i samoregulacji.

To sprawia, że hipnoza jest szczególnie przydatna jako narzędzie pracy wewnętrznej. Nie polega na utracie kontroli — polega na zmianie trybu, w którym pracuje Twój umysł. Przechodzisz z trybu analitycznego (dominacja fal beta) w tryb bardziej otwarty i receptywny (fale alfa i theta). To to samo przejście, które zachodzi naturalnie tuż przed snem — z tą różnicą, że w hipnozie jest celowe i prowadzone. Obawy, które wokół tego narosły, rozbieram w tekście o pięciu mitach o hipnozie.

Praca oddechowa i marzenia senne

Praca oddechowa — szczególnie w formie holotropowej — wywołuje zmieniony stan przez mechanizm fizjologiczny. Hiperwentylacja zmienia chemię krwi i przepływ krwi w mózgu, co prowadzi do obniżenia aktywności kory przedczołowej i uwolnienia materiału z głębszych warstw psychiki.

Marzenia senne — szczególnie te intensywne, powtarzające się lub świadome — to kolejny naturalny zmieniony stan, który może być wykorzystywany w pracy wewnętrznej. Jung traktował sny jako bezpośrednią komunikację z nieświadomością. Współczesna neurobiologia potwierdza, że faza REM odgrywa istotną rolę w przetwarzaniu emocji i konsolidacji wspomnień.

Kiedy zmieniony stan wymaga lekarza, a nie pracy wewnętrznej?

Uczciwie o granicy. Zmieniony stan, który przychodzi bez wywołania i bez Twojej zgody, trwa godzinami lub dniami, odcina Cię od kontaktu z rzeczywistością, sprawia, że słyszysz albo widzisz rzeczy, których inni nie odbierają, albo pojawia się razem z bezsennością trwającą wiele dób, to nie jest zasób. To jest sygnał, żeby iść do psychiatry, i to szybko. Podobnie z epizodami dysocjacji po traumie: „wypadanie" z ciała w sytuacjach napięcia wymaga psychoterapii traumy, a nie pogłębiania stanów.

Mówię o tym, bo do pracy z hipnozą i oddechem przychodzą czasem osoby, u których pod hasłem „chcę pogłębić doświadczenie" kryje się niepokojący obraz. W takiej sytuacji odmawiam i pomagam znaleźć właściwe miejsce. Praca ze zmienionymi stanami ma sens u osoby stabilnej, która chce z nich korzystać, a nie u osoby, która nie może z nich wyjść.

Od lęku do zaufania

Największą przeszkodą w korzystaniu ze zmienionych stanów świadomości jest lęk — lęk przed utratą kontroli, przed tym, co się pojawi, przed „zwariowaniem". Ten lęk jest zrozumiały, ale nieoparty na faktach. Zmienione stany są częścią tego, kim jesteśmy jako gatunek. Twój mózg doświadcza ich każdej nocy.

Sednem jest kontekst: bezpieczeństwo, kompetentne towarzyszenie, jasne ramy. W takich warunkach zmienione stany świadomości nie są zagrożeniem. Są zasobem — naturalnym narzędziem umysłu do integracji, przetwarzania i samoregulacji. Trzeba się po prostu nauczyć z nimi pracować — zobacz, jak wygląda to bezpieczne towarzyszenie w mojej metodzie.

Usługi świadczone przez Magdalenę Gajdzińską mają charakter rozwojowy i edukacyjny. Nie są świadczeniem zdrowotnym i nie zastępują psychoterapii, opieki psychiatrycznej ani farmakoterapii.